جورج ناتانيل كرزن ( مترجم : غلام على وحيد مازندرانى )
620
ايران وقضيهء ايران ( فارسي )
در سال 1890 اسكناسهاى جديد با خط فارسى و علامت شير و خورشيد در يك طرف و عبارت انگليسى و عكس شاه در سمت ديگر با ارزش يك تومان تا هزار تومان منتشر گرديد . يكى از اكتشافات بانك در عمل اين بود كه توانگران اسكناسها را خريدارى و قايم مىكردند ، زيرا كه جمع كردن آن از انباشته كردن طلا و نقره آسانتر بشمار مىرفت و اين تجربهء غيرقابل انتظارى از ميل و علاقهء ايرانيان در اندوختن مال بود . هنوز زود است كه نتيجهء اين آزمايش پول كاغذى را در ايران پيشبينى كرد . شنيدهام كه اسكناسهاى با نام شهرها فقط در همان شهر قابل پرداخت است و در جاهاى ديگر قابل مبادله نيست ، زيرا كه بانك بابت انتقال ، حق الزحمه مطالبه مىكند و شايد همين دليل عجالتا از جريان وسيع اسكناس جلوگيرى خواهد كرد . فعاليت بانك در سال اول - در پايان اولين سال ( سپتامبر 1890 ) مديران بانك نتوانسته بودند ترازنامهء رضايتبخشى به صاحبان سهام عرضه دارند . سود خالص كه حاصل شده بود بعد از انجام همهء تعهدات و كسر كردن بهرههاى لازم تقريبا 68000 ليره شد كه بنابر آن هيئت مديره توانست بهرهاى برابر هشت درصد نسبت به سرمايهء پرداختى به صاحبان سهام اعلام كند . علاوهبر تهران و لندن در شهرهاى تبريز ، رشت ، مشهد ، اصفهان ، شيراز ، كرمان ، بغداد ، بصره و بمبئى شعبه و نمايندگى باز كردند و بانك شاهنشاهى از جمله تأسيسات عمدهء درآمد و مركز كار مصالح مالى ايران گرديد . دولت ايران اين بانك را عامل دريافت و پرداخت هزينهها و امور كلى مالى خود ساخت و بيشتر دولتهاى خارجى كه با ايران روابطى دارند آن را براى انجام كارهاى ضرورى خود واسطه قرار دادهاند . اهالى محل هم به حد وفور جهت مبادلات تجارتى خود از آن استفاده مىكنند و بانك توانسته است با پرداخت مساعدهها در مقابل جنس و بارنامهها و غيره در پيشرفت كار تجارت خدمت كند . بعلاوه وامهائى كه اهالى محل در برابر وثيقه دريافت كردهاند در هشت ماه اول دو برابر شد و نرخ عادى بهره به نصف رقم سابق تنزل نمود .